โครงการสร้างแม่ข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชนด้วย ว. และ ท.

พิมพ์

ความเป็นมา

          ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีทรัพยากรน้ำอุดมสมบูรณ์ จึงทำให้เป็นประเทศแห่งการเกษตรกรรม แต่ขณะเดียวกันก็ประสบปัญหาทั้งอุทกภัยและภัยแล้งเป็นประจำทุกปี สร้างความเสียหายต่อผลผลิตเป็นอย่างมาก จึงจำเป็นต้องมีระบบการจัดการทรัพยากรน้ำของประเทศไทยที่ดีในทุกระดับ ตั้งแต่ระดับประเทศจนถึงระดับชุมชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการจัดการในพื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมน้ำแล้ง เพื่อลดความเสียหายที่จะเกิดขึ้นต่อเศรษฐกิจของประเทศ
          เนื่องด้วยประเทศไทยมีชุมชนมากกว่าหกหมื่นชุมชน ชุมชนจึงเป็นกลไกสำคัญหนึ่งในการแก้ไขปัญหาทรัพยากรน้ำของประเทศ สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำและการเกษตร (องค์การมหาชน) กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสนก.) ได้มีแนวคิดในการนำวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มาประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนาประสิทธิภาพในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน และขยายผลสู่เครือข่ายการจัดการ ทั้งนี้ วิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาให้เกิดระบบฐานข้อมูลน้ำชุมชน เช่น ข้อมูลแหล่งสำรองน้ำในพื้นที่ ระบบแผนที่ในการสำรวจแหล่งน้ำ ระบบบัญชีชุมชน บัญชีน้ำ บัญชีการผลิต บัญชีครัวเรือน ปฏิทินการเพาะปลูก ระบบบริหารความเสี่ยง การวางแผนเรื่องน้ำในพื้นที่ และสนับสนุนให้ท้องถิ่นสามารถบริหารจัดการน้ำทั้งในภาวะวิกฤตและภาวะปกติ ได้ด้วยตนเอง 
 


โครงการสร้างแม่ข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำ/a> from msciences on Vimeo.

          จากภารกิจที่ สสนก. ได้จัดประกวดการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชน ตามแนวพระราชดำริ มาแล้ว 3 ครั้ง ในปี พ.ศ. 2550 -  พ.ศ. 2552 พบตัวอย่างความสำเร็จของการจัดการทรัพยากรน้ำในระดับชุมชนจำนวนมาก ชุมชนมีประสบการณ์และความรู้ในการจัดการทรัพยากรน้ำที่เป็นแบบอย่างความสำเร็จได้อย่างดี หลายชุมชนมีศักยภาพที่ใช้เป็นตัวอย่างขยายผลสำเร็จของการจัดการทรัพยากรน้ำในระดับชุมชนให้เพิ่มขึ้นได้ จึงควรที่จะสนับสนุนให้ชุมชนมีระบบการจัดการทรัพยากรน้ำที่ดีและมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น เพื่อพัฒนาเป็นแม่ข่ายขยายผลแนวทางการจัดการทรัพยากรน้ำไปสู่ชุมชนอื่นๆ ให้เกิดเครือข่ายพัฒนาการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชนอย่างยั่งยืนในที่สุด

หลักการและเหตุผล
 

 

          เมื่อวันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2552 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานพระราชดำริ เกี่ยวกับการประกวดการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชนตามแนวพระราชดำริ ที่ สสนก. ได้จัดขึ้น ทรงชื่นชมเพราะชุมชนใช้วิธีง่ายๆ ลงมือปฏิบัติจนเข้าใจในแนวพระราชดำริต่างๆ ทรงอยากให้มีการขยายผลเป็นเครือข่ายการทำงานของชุมชนที่บริหารจัดการน้ำเป็น
          สสนก. ได้รับการสนับสนุนงบประมาณประจำปี พ.ศ. 2552 จากสำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จำนวน 15.62 ล้านบาท
          และเพื่อเป็นการพัฒนาแม่ข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชน ที่จะขยายผลให้เกิดเครือข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำในระดับชุมชนที่มีประสิทธิภาพ อย่างต่อเนื่องและยั่งยืน สสนก. จึงได้จัดทำแผนโครงการสร้างแม่ข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชน ด้วยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ต่อเนื่องจากปี 2552 

วัตถุประสงค์

          เพื่อพัฒนาแม่ข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชนในพื้นที่เสี่ยงภัย โดยการประยุกต์ใช้วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และระบบสารสนเทศในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ รายได้ และผลผลิตของชุมชน

แนวทางการดำเนินงาน

 

 
          พัฒนาแม่ข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชน
          การเป็นเจ้าของหรือหุ้นส่วนในการจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน นับเป็นหลักสำคัญในการพัฒนาให้เกิดความมั่นคงของเศรษฐกิจชุมชน เพราะทรัพยากรน้ำถือเป็นปัจจัยหลักในการประกอบอาชีพการเกษตร อันเป็นรายได้สำคัญของระบบเศรษฐกิจระดับฐานราก การพัฒนาให้มีชุมชนแม่ข่ายด้านการจัดการทรัพยากรน้ำ จึงเป็นยุทธศาสตร์สำคัญ ที่จะพัฒนาและส่งเสริมให้ชุมชนเกิดศักยภาพในการจัดการทรัพยากรน้ำของตนได้อย่างมั่นคง
          แบบอย่างความสำเร็จของการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชนต้นแบบ เริ่มจากการพัฒนากระบวนการเรียนรู้ของชุมชน ดังนี้
             1) การจัดการความรู้ ให้ชุมชนสามารถรวบรวมข้อมูลและองค์ความรู้ต่างๆ ซึ่งมีอยู่กระจัดกระจายในชุมชน มาจัดเก็บ ผลิต ดูแล และจัดการเนื้อหาสาระ ได้ด้วยตนเองอย่างเป็นระบบ โดยใช้งานเทคโนโลยีสารสนเทศประยุกต์ ทางด้านระบบจัดการฐานข้อมูลและเว็บไซต์ชุมชน (Local Content Management System)
             2) การจัดการทางสังคม ให้ชุมชนสามารถใช้ข้อมูล รวมทั้งประยุกต์ใช้วิทยาศาสตร์ และ เทคโนโลยี ในการจัดการชุมชนของตน โดย
                 - ทำการสำรวจเส้นทางน้ำ ทำแผนที่แนวเขตป่าอนุรักษ์ ทำข้อมูลตำแหน่งฝายชะลอความชุ่มชื้น และจัดการทรัพยากรท้องถิ่น ด้วยการใช้งานแผนที่ภาพถ่ายดาวเทียมความละเอียดสูง (THEOS) เครื่องจับพิกัดจุด GPS และระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Internet GIS-MIS) 
                 - เก็บข้อมูลสภาพแวดล้อม เพื่อนำไปปรับปรุงประสิทธิภาพการผลิต ด้วยอุปกรณ์โทรมาตรขนาดเล็ก (Field Server) 
                 - แก้ไขปัญหารายได้-รายจ่าย-หนี้สินครัวเรือน และอาชีพ ด้วยระบบบัญชีครัวเรือน บัญชีชุมชน และฐานข้อมูลครัวเรือน (Village Data Book)  ชุมชนเปลี่ยนวิธีการผลิตและเพาะปลูกให้มีเสถียรภาพ โดยวางแผนด้วยโปรแกรม Excel
             3) การพึ่งพาตนเอง จากการจัดการความรู้และการจัดการทางสังคม ชุมชนเกิดการเปลี่ยนแปลง ทำให้มีกระบวนการคิด แก้ปัญหา และลงมือทำด้วยตนเอง ซึ่งนำไปสู่การพึ่งพาตนเอง

          การประยุกต์ใช้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี สามารถสนับสนุนการพัฒนาชุมชนตัวอย่างที่ประสบความสำเร็จด้านการจัดการทรัพยากรน้ำ ให้เป็นแม่ข่ายทางความคิดและการปฏิบัติ ที่สามารถจัดการข้อมูล วางแผน บริหารจัดการ และเป็นชุมชนแม่ข่ายเชิงคุณภาพ เพื่อขยายการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ไปสู่เครือข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชน อันจะส่งผลให้เศรษฐกิจระดับชุมชนมีความยั่งยืนได้ต่อไป


ผลลัพธ์ที่จะได้

แบ่งเป็น 4 ด้านหลัก ได้แก่
          1) วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
              - พัฒนาระบบและประยุกต์ใช้
              - ชุมชนเรียนรู้และใช้งาน
              - ระบบจัดการข้อมูลชุมชน
          2) การจัดการน้ำระดับชุมชน
              - บัญชีน้ำชุมชน
              - แผนการพัฒนาแหล่งน้ำชุมชน
              - ระบบสนับสนุนการวางแผนและตัดสินใจ
              - พัฒนาแม่ข่ายการจัดการน้ำชุมชน
          3) เศรษฐกิจชุมชน (เกษตรระดับชุมชน)
              - ระบบบัญชีชุมชน
              - แผนการผลิตเกษตรทฤษฎีใหม่
              - แผนการขายและการตลาด
          4) การเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วม
              - พัฒนาคุณภาพแม่ข่าย
              - พัฒนาแกนนำและเยาวชน ด้วย ว และ ท
              - กระบวนการมีส่วนร่วมและพึ่งพาตนเอง
              - เชื่อมโยงแม่ข่ายกับศูนย์ศึกษาการพัฒนา อันเนื่องมาจากพระราชดำริ และ วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยี
 
แผนการดำเนินงาน

 
พื้นที่ดำเนินงาน
 

 

 


          พื้นที่ดำเนินงานในปี 2553 ทั้งหมด 15 ชุมชน ดังนี้

 

พื้นที่ ชุมชน จำนวนประชากร(คน)
พื้นที่ต้นน้ำ 1. ชุมชนบ้านป่าสักงาม อ.ดอยสะเก็ด จ.เชียงใหม่ 347
  2. เครือข่ายลุ่มน้ำแม่ละอุป อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่ 931
  3. ชุมชนบ้านห้วยปลาหลด อ.แม่สอด จ.ตาก 855
  4. ชุมชนเขาพระ อ.รัตภูมิ จ.สงขลา 1,000
  5. กลุ่มบริหารการใช้น้ำบางทรายนวล อ.พนม จ.สุราษฎร์ธานี 1,015
  6. เครือข่ายชุมชนอนุรักษ์ป่าต้นน้ำแม่ลาว อ.เวียงป่าเป้า จ.เชียงราย 128
พื้นที่น้ำแล้ง  7. ชุมชนบ้านโนนรัง อ.ชุมพวง จ.นครราชสีม 365
พื้นที่น้ำแล้งน้ำท่วม 8. ชุมชนบ้านโนนขวาง อ.บ้านด่าน จ.บุรีรัมย์ 627
  9. ชุมชนบ้านลิ่มทอง อ.นางรอง จ.บุรีรัมย์ 556
  10. ชุมชนบ้านผาชัน อ.โพธิ์ไทร จ.อุบลราชธานี 563
  11. ชุมชนบ้านหนองปิ้งไก่ อ.เมือง จ.กำแพงเพชร 885
  12. ชุมชนบ้านตูม อ.ค้อวัง จ.ยโสธร 1,147
  13. ชุมชนบ้านโป่งแดง อ.เมือง จ.ตาก -
พื้นที่น้ำกร่อย 14. ชุมชนบ้านเปร็ดใน อ.เมือง จ.ตราด 591
  15. ชุมชนบ้านลีเล็ด อ.พุนพิน จ.สุราษฎร์ธานี 3,980

 

งบประมาณโครงการ

          งบประมาณประจำปี 2553 จำนวน 16.24 ล้านบาท (โครงการพัฒนาระบบจัดการทรัพยากรน้ำเพื่อความมั่นคงของเศรษฐกิจชุมชน (ปี 2554 ใช้ชื่อ โครงการสร้างแม่ข่ายการจัดการทรัพยากรน้ำชุมชนด้วย ว. และ ท.)  (สสนก.))

 

สื่อวิดิทัศน์

          -  การบริหารจัดการน้ำชุมชน บ้านลิ่มทอง จ.บุรีรัมย์ จากรายการ ทันข่าวเที่ยง ไทยทีวีสีช่อง 3 วันที่ 9 มีนาคม 2553

          -  สารคดีวิถีชนบท ตอน การจัดการน้ำระดับชุมชน ตอน การจัดการน้ำระดับชุมชน ช่อง 11 วันที่ 7 กันยายน 2550


ภาพถ่ายสถานที่จริง แผนที่โครงการ


ดู ชุมชนบ้านป่าสักงาม อ.ดอยสะเก็ด จ.เชียงใหม่ ในแผนที่ขนาดใหญ่กว่า


ดู ชุมชนเขาพระ อ.รัตภูมิ จ.สงขลา ในแผนที่ขนาดใหญ่กว่า

ภาพถ่ายสถานที่จริง


เขาพระ

ทับคริสต์

โนนขวาง

โนนรัง

บ้านตูม

ป่าสักงาม

เปร็ดใน

โป่งแดง

ผาชัน

แม่ละอุป

แม่ลาว

ลิ่มทอง

ลีเล็ด

หนองปิ้งไก่

ห้วยปลาหลด

 

หน่วยงานรับผิดชอบ : สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำและการเกษตร (องค์การมหาชน)
  เลขที่ 108 อาคารบางกอกไทยทาวเวอร์ ชั้น 8 ถนนรางน้ำ
  แขวงถนนพญาไท ราชเทวี กรุงเทพ 10400
  โทรศัพท์ 0-2642-7132
  โทรสาร  0-2642-7133
  เว็บไซต์ http://village.haii.or.th/vtl/

 

Tags โครงการตามแนวพระราชดำริ - โครงการตามพระราชดำริ - โครงการในหลวง
 
ข่าวที่เกี่ยวข้อง :
» โครงการจัดทำแผนที่ออนไลน์ระบบนิเวศและเส้นทางศึกษาธรรมชาติป่า ชายเลนและชายฝั่ง บริเวณอุทยานสิ่งแวดล้อมนานาชาติสิรินธร อำเภอชะอำ จังหวัดเพชรบุรี
» โครงการพัฒนาระบบการให้บริการข้อมูลภูมิสารสนเทศพระราชกรณียกิจผ่านระบบเครือข่ายอินเตอร์เน็ต
» โครงการการคัดเลือกนักศึกษา และครูสอนฟิสิกส์ เพื่อเข้าร่วมโปรแกรมภาคฤดูร้อนเซิร์น
» โครงการนักศึกษาภาคฤดูร้อนเดซี่
» โครงการคัดเลือกผู้แทนเข้าร่วมการประชุมผู้ได้รับรางวัลโนเบล ณ เมืองลินเดา
» โครงการเทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อพัฒนาผู้ต้องขัง ตามพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
» โครงการเทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อเด็กป่วยในโรงพยาบาล ตามพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี